Zelfbeeld en puberteit: hoe ondersteun je een positieve zelfwaardering?

Zelfbeeld en puberteit: hoe ondersteun je een positieve zelfwaardering?

De puberteit: een periode in het leven waar iedereen wel herinneringen aan heeft. Het is een periode vol met veranderingen op cognitief -, lichamelijk - en sociaal gebied. Jongeren worden zelfstandiger, krijgen te maken met groepsdruk en gaan op zoek naar een eigen identiteit. Hierin speelt het zelfbeeld, de manier waarop je naar jezelf kijkt, een cruciale rol. Al in de kindertijd begint de vorming van het zelfbeeld, maar tijdens de puberteit komt dit proces in een stroomversnelling.

Uit onderzoek blijkt dat bijna de helft van de jongeren in Nederland worstelt met een negatief zelfbeeld. Dat heeft niet alleen gevolgen voor hun zelfvertrouwen, maar ook voor de mentale welzijn en het dagelijkse functioneren. Daarom is het van belang dat we weten hoe jongeren ondersteund kunnen worden in het ontwikkelen van een positief zelfbeeld en een gezonde, positieve zelfwaardering.

De ontwikkeling van het zelfbeeld en zelfwaardering

Vanaf ongeveer tien jaar begint de fase van de adolescentie; ook wel het begin van de puberteit genoemd. Dit is een fase van intensieve ontwikkeling waarin pubers grote stappen zetten op verschillende gebieden. Dit wordt voor ouders bijvoorbeeld zichtbaar in de zelfstandigheid van de jongere. Jongeren maken zich steeds meer los van hun ouders en gaan actief op zoek naar antwoorden op de vraag “Wie ben ik nu eigenlijk?”

Binnen deze zoektocht gaan leeftijdsgenoten een steeds grotere rol spelen. Pubers vergelijken zich voortdurend met anderen. Bijvoorbeeld op het gebied van vaardigheden, uiterlijk en prestaties. Deze vergelijkingen kunnen als confronterend worden ervaren waarbij gevoelens van onzekerheid kunnen ontstaan. Dit kan leiden tot vragen als “Ben ik wel leuk genoeg?” of “Wat vinden anderen eigenlijk van mij?”. Hierin is de groeiende behoefte om ergens bij te horen zichtbaar. Goedkeuring en bevestiging door vrienden en klasgenoten worden als belangrijk ervaren voor een gevoel van eigenwaarde.

Al de sociale interacties in het leven van een puber hebben invloed op de zelfwaardering. Dit is de persoonlijke evaluatie die iemand over zichzelf maakt. Hierin kan onderscheid worden gemaakt tussen positieve - en negatieve zelfwaardering waarbij positieve zelfwaardering bijdraagt aan meer plezier, een betere mentale gezondheid en meer veerkracht om met tegenslagen om te gaan. Negatieve zelfwaardering daarentegen kan leiden tot problemen zoals angst, depressie en sociale isolatie.

Hoewel leeftijdsgenoten steeds belangrijker worden, blijven pubers gevoelig voor de mening van hun ouders. Het puberbrein reageert sterk op zowel complimenten als kritiek. De relatie met ouders heeft een aanzienlijke invloed op hoe jongeren naar zichzelf kijken en hun gevoel van eigenwaarde. Daarnaast spelen ook ervaringen uit de kindertijd, innerlijke overtuigingen, en andere levensgebeurtenissen een belangrijke rol in hoe hun zelfwaardering zich ontwikkelt.

Veilige hechting

Ouders hebben een belangrijke rol in de zelfwaardering van hun kinderen. Een veilige hechting met de ouders vormt de basis voor het ontwikkelen van een positieve zelfwaardering. Wanneer kinderen opgroeien in een omgeving waarin zij zich geliefd, gezien en gewaardeerd voelen, draagt dit sterk bij aan  het gevoel van eigenwaarde. In een veilige thuissituatie leren jongeren dat ze fouten mogen maken. Daarnaast is er iemand op wie ze terug kunnen vallen. Dit geeft rust en vertrouwen. Als een jongere weet dat hij of zij altijd bij de ouder terecht kan zonder oordeel, voelt een puber zich geaccepteerd. Wanneer er echter sprake is van een onveilige hechting kan het kind de overtuiging ontwikkelen dat hij of zijn niet de moeite waard is. Dit beïnvloed de eigenwaarde op een negatieve manier.

Communicatie

In de communicatie met jongeren is het belangrijk om aandacht te hebben voor de jongere en oprechte interesse te tonen. Dit begint met naast de jongere te staan: een open houding aannemen, luisteren zonder afleiding en ruimte bieden voor een open en eerlijk gesprek. Daarnaast is het belangrijk om jongeren complimenten te geven. Het geven van een compliment benadrukt de kwaliteiten van de jongere. Dit maakt dat jongeren zich gezien en gewaardeerd voelen. Wanneer iets juist niet lukt is het belangrijk om er open over te spreken en de jongere te laten merken dat iedereen weleens fouten maakt. In plaats van zeggen dat het niet goed is of vergelijkingen met anderen te maken kunt u samen met uw jongere kijken naar wat er misging en wat er de volgende keer anders kan. Zo leert uw jongere dat zijn of haar waarde niet afhangt van prestaties.

Zelfstandigheid en verantwoordelijkheid

Geef jongeren stap voor stap meer verantwoordelijkheid door geleidelijk aan meer eigen taken te geven. Hierbij valt te denken aan het opruimen van hun eigen kamer, het koken van een maaltijd, of het oppassen op een jonger kind. Hierbij is het belangrijk dat ouders zichtbaar vertrouwen uitstralen: laat weten dat u ervan overtuigd bent dat uw puber deze taken aankan. Voor jongeren werkt deze erkenning als een vorm van psychologische bekrachtiging; het geeft een gevoel van competent te zijn en dat hun bijdrage ertoe doet. Hierdoor groeit het zelfvertrouwen en zelfwaardering.

Naast het geven van praktische verantwoordelijkheden is het waardevol om pubers zelf oplossingen te laten bedenken voor alledaagse ‘problemen’. Wanneer jongeren leren dat zij zelf in staat zijn om moeilijke situaties op te lossen, versterkt dit het zelfvertrouwen. Wanneer uw puber te laat thuiskomt, kan het effectiever zijn om het gesprek aan te gaan in plaats van direct boos te worden of meteen een straf op te leggen. Door uw jongere vervolgens te betrekken bij het bedenken van een oplossing, voelt hij of zij zich serieus genomen en gehoord. Dit gevoel van betrokkenheid en erkenning is essentieel. Wanneer u daarentegen geen ruimte geeft voor gesprek, door bijvoorbeeld direct een straf op te leggen, kan de puber zich afgewezen of niet begrepen voelen. Dit kan de ontwikkeling van een positieve zelfwaardering ondermijnen.

Zelfwaardering heeft een grote invloed op ons dagelijkse functioneren en ons mentale welzijn. In de puberteit is de zelfwaardering van jongeren kwetsbaar door de invloeden van leeftijdsgenoten, sociale media en ouders. Daarom is het van belang dat we jongeren hierin op een positieve manier ondersteunen. Heeft u behoefte aan hulp of ondersteuning hier? Dan kunt u altijd contact opnemen met Deviaa voor een intakegesprek. Graag helpen wij u verder!