Perfectionisme of faalangst?
De wens om goed te presteren kan een belangrijke bron van motivatie zijn. Tegelijkertijd kan deze wens ook een bron van spanning worden, wanneer hoge verwachtingen leiden tot de overtuiging dat fouten niet zijn toegestaan. Het streven naar het volmaakte, zoals perfectionistische mensen doen, kan dan ook een reden zijn waardoor zij juist minder goed presteren. Daarnaast kan angst om het verkeerd te doen voor mensen met faalangst een bron zijn van stress en onzekerheid.
Wat betekenen perfectionisme en faalangst?
Perfectionisme is het streven naar een toch nooit te bereiken volmaaktheid, volgens de van Dale. Een perfectionistisch persoon stelt hoge eisen aan zichzelf en kan zich veel zorgen maken over de gevolgen wanneer deze doelen niet worden behaald.
Naar de definitie van het boek ‘Faalangst aan de start', van Ard Nieuwenbroek en Anne ter Beek, is faalangst de angst om niet te voldoen aan de verwachtingen van jezelf of anderen. De concentratie ligt dan te veel op een mogelijke mislukking, waardoor de aanwezige kennis en vaardigheden worden geblokkeerd.
Perfectionisme en faalangst hebben overeenkomsten. Bij beide is er sprake van een onderliggende prestatiedruk en het stellen van hoge eisen waaraan voldaan moet worden. Het verschil is in de nadruk. Waar de nadruk bij perfectionisme ligt op het streven naar perfectie en het behalen van een hoog resultaat. Ligt deze bij faalangst op de angst om te falen en daardoor niet te voldoen.
Hoe ontstaat perfectionisme?
Perfectionisme zit deels in iemands karakter, maar ook jeugd en omgeving kunnen een rol spelen. Wanneer ouders hoge eisen stellen aan hun kind, bestaat de kans dat het kind dat zelf ook gaat doen. Ook onze maatschappij kan een rol spelen. Maatschappelijke prestatiedruk en hoge verwachtingen kunnen perfectionisme versterken.
Hoe ontstaat faalangst?
Negatieve ervaringen kunnen bijdragen aan het ontstaan van faalangst. Ook kan een negatief zelfbeeld een rol spelen. Iemand kan hierdoor voortdurend op zoek gaan naar goedkeuring van anderen of zichzelf proberen te bewijzen dat hij/zij goed genoeg is. Verder is het mogelijk dat faalangst voortkomt uit perfectionisme, waarbij iemand hoge en moeilijk haalbare eisen aan zichzelf stelt.
Positieve en negatieve kanten
Perfectionisme kan positief zijn wanneer het zorgt voor ambitie, en daardoor een hoge motivatie, om een taak goed uit te voeren. Hierin bestaat de valkuil dat iemand daarin doorslaat. Perfectionisme kan ook voortkomen uit angst; angst om niet goed genoeg gevonden te worden of niet geaccepteerd te worden. In dit geval bestaat de kans dat perfectionisme problematisch wordt. Zo blijkt dat hetzelfde uiterlijke gedrag verschillende betekenissen kan hebben.
Perfectionisme kan samengaan met verschillende eigenschappen en kenmerken. Positieve eigenschappen zijn bijvoorbeeld discipline, nauwkeurigheid en ijver. Tevens kan perfectionisme zich uiten in moeite hebben met het maken van fouten, een hoog stressniveau, moeite hebben met delegeren, sterke zelfkritiek en uitstelgedrag. Ook faalangst kan hierbij voorkomen.
Faalangst kan eveneens positieve kanten hebben. In beperkte mate kan deze angst juist motiveren om goed te presteren. Dan is het een gezonde spanning waarbij lichte stress iemand juist scherp kan houden. Wanneer de angst echter te groot wordt, beïnvloedt dat de prestaties juist negatief. Kenmerkend voor faalangst is het geconcentreerd zijn op fouten, vermijding en uitstelgedrag. Ook lichamelijke klachten kunnen bij faalangst opspelen. Bijvoorbeeld een verhoogde hartslag, trillen, hoofdpijn of slapeloosheid.
Wat zijn de gevolgen?
Perfectionisme kan verschillende gevolgen hebben. Het voortdurend streven naar hoge prestaties en het kritisch beoordelen van het eigen functioneren kan leiden tot stress, angst en gevoelens van ontevredenheid. Op de lange termijn kan deze voortdurende prestatiedruk bijdragen aan mentale uitputting en in sommige gevallen aan ernstigere klachten, zoals een burn-out of depressieve gevoelens. Daarnaast kan de hoge standaard die iemand voor zichzelf hanteert ook leiden tot hoge verwachtingen van zijn omgeving.
Ook faalangst kan verschillende gevolgen hebben. Een aantal daarvan zijn in de comfortzone blijven zitten en nieuwe situaties zoveel mogelijk uit de weg gaan, omdat dat veilig voelt. Een ander gevolg is het niet durven vragen van feedback uit angst om iets negatiefs te horen. Daarbij is het ook mogelijk dat iemand anders de schuld krijgt, omdat een persoon bang is om in te zien dat er een fout is gemaakt. Iemand kan zich ook erg op de achtergrond stellen en weinig van zichzelf laten zien om te voorkomen dat iemand ziet dat er een fout gemaakt wordt.
Hoe pak je het aan?
Hoewel de manieren om perfectionisme en faalangst aan te pakken kunnen overlappen, ligt de focus bij beide op iets anders. Bij perfectionisme ligt deze vaak op het loslaten van de onnodig hoge eisen en het ontwikkelen van meer zelfcompassie. Daarnaast is het belangrijk om de onderliggende oorzaak van het perfectionisme te herkennen, zodat het probleem bij de kern kan worden aangepakt. Bij faalangst ligt de focus op het verminderen van de angst. Hierbij kan iemand leren dat fouten maken normaal is en dat dit niet bepaalt of iemand goed genoeg is. Ook kunnen verschillende technieken gebruikt worden voor het leren omgaan met piekeren, black-outs of spanning, zoals ademhalingsoefeningen.
Perfectionisme en faalangst kunnen elkaar versterken, maar zijn niet hetzelfde. Waar perfectionisme vooral draait om het stellen van hoge eisen, staat bij faalangst de angst om niet aan verwachtingen te voldoen centraal. In beide gevallen kan de druk om goed te presteren ervoor zorgen dat iemand zichzelf steeds meer onder druk zet. Het is daarbij belangrijk om niet alleen naar het gedrag te kijken, maar ook naar de gedachten en overtuigingen die erachter liggen. Leren omgaan met fouten, realistische verwachtingen stellen en milder naar jezelf kijken kunnen helpen om deze druk te verminderen.
Ervaart u of iemand die u kent problemen met perfectionisme en/of faalangst en heeft u behoefte aan hulp en ondersteuning? Dan kunt u altijd contact opnemen met Deviaa voor een intakegesprek. Graag helpen wij u verder.
